رسانه مستقل خبری کوردستان

www.rigakurdistan.ir

یکشنبه ۳۰ مهر ۱۳۹۶ | 22 Oct 2017
خانه » تحلیلی » ارتباط علمی کردی با لکی
ارتباط علمی کردی با لکی

تاریخ انتشار : ۲۸ تیر ۱۳۹۵

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی

اخیراً نوشتاری را به زبان انگلیسی در این در باب ارتباط کُردی و لکی منتشر نمودیم . نوشتار مزبور در اصل جوابیه ای است به مقاله ای به قلم «فرامرز شهسواری» که در مجله ی «ایران و قفقازیه» به طبع رسیده بود. در این جوابیه به روش علمی و با رعایت متدولوژی زبان شناختی و در شمول نظر، در زمینه ی دقّت در تمامی واژگان واریانت های لکی، استنتاجاتی حاصل گردید که در تناقض با تنایج مندرج در مقاله ی مزبور از آقای شهسواری، تحت عنوان «لکی و کردی»، است.

مع الاسف به سبب ضیق وقت فعلاً برگردان کامل این مقاله برای بنده مقدور نمی باشد امّا ذیلاً گزیده ای از نکات اساسی و مهم آن قید شده است:

فرامز شهسواری برای تعیین تعلق یا عدم تعلق لکی به پیوستار گویشی کُردی از ملاک هایی بهره می گیرد که پیش تر توسط دیوید مکنزی تعیین گردیده است. نخستین این ملاک ها، به زعم مکنزی، تغییر «ـخمـ» و «ـشمـ» میانی باستانی به «ـو» در کردی می باشد. در حالی که در لکی این این دو به صورت «ـم» حفظ شده است.

نکته ای که شهسواری از دانستن آن غافل بوده این است که اولاً این تحول آوایی مخصوص به کردی نبوده و همانطور که مکنزی نیز در رساله ی مشهور خویش، «در باب منشاء کردی»، قید نموده؛ این تحول تاریخی در دیگر زبان های ایرانی (مانند وفسی و بلوچی) نیز دیده می شود. ضمناً این تغییر آوایی به هیچ عنوان در زبان کردی نظام مند نبوده و نمی توان آن را به ضرس قاطع از خصایص منحصر به کردی دانست. برای مثال به واژگان برابر و هم ریشه ی زیر در گویش های مختلف کردی دقّت فرمایید که در یکی «م» به «و» قلب شده و در دیگری حفظ شده است:

کورمانجی: دوما

سورانی: دووا (انتها، آخر)

کورمانجی: مِوان

سورانی اردلانی: مِمان (میهمان)

حتی در برخی موارد یک ریشه ی مشابه در دو واژه در یک گویش کردی تحول متفاوتی را در زمینه ی حفظ یا قلب «م» به «و» نشان می دهد:

کورمانجی: زمانگ (محل آفتاب نگیر کوهستان؛ اقامت گاه سردسیری)

کورمانجی: زِوِستان (فصل زمستان)

هر دو از ریشه ی ایرانی باستانی «زمـَ» به معنی «زمستان و محل سردسیر»

سورانی: زَماوَند (عروسی؛ تحت اللفظاً به معنی «مراسم دامادی»)

سورانی: زاوا (داماد)

هر دو از ریشه ی ایرانی باستان شمال غربی «زَمَترهَ» به معنی «داماد»

همچنین این تنها لکی نیست بلکه در دیگر گویش های مرکزی و مخصوصاً کردی جنوبی به کرّات حفظ «م» و عدم قلب آن به «و» دیده می شود:

کردی گروسی: شیم

سورانی: شیو (شام)

کردی اردلانی: توم

سورانی: توو (تخم، بذر)

و نکته ی مهم تر آن که تبدیل «م» به «و» در وام واژه های عربی وارده در کردی شمالی و مرکزی نیز مشاهده شده که حاکی از آن است که این تحول آوایی نسبتاً بسیار متأخر بوده و نمی توان آن را از ملاک های مشترک پیوستار کردی در زمان پیدایش تاریخی آن به شمار آورد:

کورمانجی/سورانی: تَواشا (تماشا، وام واژه ی عربی)

کورمانجی/سورانی: هَویر (خمیر، وام واژه ی عربی)

نتیجتاً عدم وجود این تحول در لکی به هیچ وجه ملاکی برای تمایز آن با منشاء زبان کردی ندارد، چرا که همان طور که از قیاس ها و استنتاجات فوق بر می آید، این خصوصیت به هیچ وجه نقشی در ساختار اصلی کردی نداشته و فی الواقع «ـخمـ» و «ـشمـ» ایرانی باستانی ابتدائاً در زبان کردی به «ـم» تبدیل شده و بعدها در برخی موارد در کورمانجی (کردی شمالی) و سورانی (کردی جنوبی) و به صورت پراکنده در کردی جنوبی به «و» قلب شده، در حالی که در موارد قابل توجهی در همین گویش ها و همچنین در تمام موارد در گویش لکی به صورت اولیه حفظ گردیده است.

دومین خصیصه ای که در این میان مکنزی قید می نماید، قلب «خـ» آغازین به «کـ» در کردی است. این خصیصه فی الواقع از ویژگی های بنیادین زبان کردی بوده و می توان آن را ملاک کردی بودن یا کردی نبودن یک گویش ایرانی شمال غربی به شمار آورد.

در میان شواهدی که برای این تحول آوایی وجود دارد، شهسواری موارد ذیل را مثال می زند:

لکی: خَر

کردی جنوبی: خَر

کردی سورانی: کَر

کردی کورمانجی: کَر

به معنی «خر، الاغ»

لکی: خَنـ

کردی جنوبی: خَنـ

کردی سورانی: کَنـ

کردی کورمانجی: کَنـ

ریشه ی مضارع فعل «خندیدن»

لکی: خرـ (واریانت نادر)

کردی کرمانشاهی: خرـ

کردی سورانی: کرـ

کردی کورمانجی: کرـ

ریشه ی مضارع فعل «خریدن»

حاصل آن که شهسواری موراد فوق را نشانی می داند دالّ بر عدم شمول لکی و حتی کردی جنوبی در این تحول آوایی زبان کردی. وی همچنین واژه ی «کَنی» یا «کیَنی» در لکی و تمامی زیرگویش های کردی جنوبی را وام واژه ای از سورانی می داند! امّا نکته ای که جناب شهسواری از دیدن آن غافل بوده و نهایتاً منجر به شکست استدلال ایشان گردیده این است که دامنه ی وجود «کـ» به جای «خـ» در لکی و دیگر گویش های کردی جنوبی، آن چنان که ایشان تصور می کردند، به «کنی» محدود نمی شود:

لکی: کرـ

کردی جنوبی:

کروزـ / کرـ

ریشه ی مضارع هم ریشه با فعل «خروشیدن» در فارسی

ضمناً در دیگر گویش های کردی جنوبی شاهد واژگان «کَر» و «کَن» به معنی «خر» و «خنده» می باشیم و «خر» و «خنـ» به هیچ وجه عمومیت ندارند. نکته ی مهم تر هم این که احتمال استقراض «کَنی» یا «کیَنی» از سورانی محال می نماید زیرا صورت سورانی این واژه «کانی» می باشد و از حسب اتفاق «کیَنی» در لکی و «کَنی» در دیگر گویش های کردی جنوبی بازتاب دهنده ی صورت اصیل ایرانی آغازین این واژه می باشد: «کَنیـَ». نتیجتاً در این میان داریم:

کردی کورمانجی: کانی، کَهنی

کردی سورانی: کانی

کردی جنوبی: کَنی، کیَنی

لکی: کیَنی

به معنی «چشمه»

آخرین نکته ای که جناب شهسواری در این زمینه از آن غافل بوده اند به این بر می گردد که اگر فرض کنیم لکی در این تحوّل مشارکت نداشته است، آن گاه باید به جای «خر» یا «خنـ» شاهد «هَر» یا «هنـ» می بودیم چرا که صورت غالب ایرانی شمال غربی این واژگان به همین دو صورت اخیر می باشد:

هورامی: هَر

زازایی: هَر

«خر»

هورامی: هوـ

زازایی: هویـ

ریشه ی مضارع «خندیدن»

صورت «خر» و «خنـ» اتفاقاً صورت های ایرانی جنوب غربی (فارسی و لری) این واژگان بوده و کاملاً نشان گر این امر هستند که این دو واژه اخیراً از طریق لری یا فارسی وارد لکی و برخی از زیرگویش های کردی شده اند. امّا برای مثال از آن جا که صورت فارسی «خانی» (به معنی «چشمه») در فارسی رایج نیست، متعاقباً این واژه هم از فارسی وارد لکی و کردی جنوبی نشده و در عوض این دو صورت اصلی کردی یعنی «کَنی» یا «کیَنی» را حفظ کرده اند.

یکی دیگر از ویژگی های منحصر به فرد کردی که می تواند به ضرس قاطع ملاک تشخیص کردی بودن یک گویش باشد، وجود فعل «چون» یا «چن» به معنی «رفتن» است. اهمیت این فعل از آن جاست که بازتاب دهنده ی صورت اصلی ایرانی باستان آن یعنی «چیَوـ» می باشد و جالب آن که «چـ» آغازین در این فعل حتّی در زبان کهنی همچون اوستایی نیز به جای نمانده است: «شیَوـ». این فعل در تمامی دیگر زبان های شمال غربی و جنوب غربی ایرانی با «شـ» آغاز می شود و در این میان تنها کردی است که دارای «چـ» می باشد (نظریاتی در باب حفظ «چـ» آغازین در کردی ذکر شده که انشاء الله در آینده به تفصیل بدان خواهیم پرداخت).

از آن جا که وجود فعل «چن» یا «چون» در لکی بر هیچ کسی پوشیده نیست، جناب شهسواری نیز بر این مورد اذعان داشته امّا با استناد به مقاله ای از آنونبی که در آن گفته شده که در گویش پیش کوهی از فعل «شیـ» به معنی «رفت» نیز استفاده می شود. شهسواری تشخیص می دهد از آن جا که در گویش های لری اطراف مناطق لکی از فعل «رتن» استفاده می شود پس لکی پیش کوهی نمی توانسته آن را از لری قرض گرفته باشد پس نتیجه می گیرد که «شیـ» صورت اصلی لکی بوده و فعل اصیل و باستانی «چن» از کردی وارد لکی شده است! نکته ای که جناب شهسواری را در این نتیجه گیری نیز مانند دیگر نتیجه گیری های شان با خبط مواجه می سازد، عدم تسلط کافی بر احوال زبان شناختی زبان های شمال غربی و جنوب غربی ایرانی است. در تناقض کامل با نظر شهسواری، باید اذعان داشت که فعل «شیه» یا «شیَن» در لری قدیم (مخصوصاً در ناحیه ی خرم آباد، شمال لرستان و جنوب همدان) وجود داشته و این فعل بعدها با فعل «رتن» (که احتمالاً از گویش های لری جنوبی و بختیاری وارد شده است) جایگزین می گردد. امّا کماکان در برخی زیرگویش های لری جنوب همدان و برخی عبارات لری مانند «دل شیه» (یعنی «به هم خوردن دل») به کار می رود و کاملاً نشان می دهد که ریشه ی ماضی «شیـ» در لکی پیش کوهی چیزی نیست جزء استقراضی از لری (همانطور که آنونبی هم در مقاله ی خویش اذعان دارد که لکی پیش کوهی بیشترین میزان تاثیرپذیری و وام گیری از لری را داشته است چرا که گویش وران آن اصطلاحاً در لبه ی مرز مناطق لرنشین زندگی می کنند). ضمناً همین صورت «شیـ» هم به صورت نادر و پراکنده در لکی پیش کوهی وجود داشته و فعل «چن» در این واریانت لکی نیز غالب است:

ایرانی آغازین باستان «چـ»: چیَوـ

کردی کورمانجی: چویـ

کردی سورانی: چوـ

کردی جنوبی: چـ

لکی: چـ

در مقابل «شـ» در:

اوستایی: شیَوـ

فارسی میانه: شوـ

گیلکی: شوـ

زازایی:شیاـ

لری (کهن): شیـ

آخرین ملاک کردی بودن یک گویش که شهسواری در مقاله ی خویش بدان اشاره می دارد تبدیل به «ه» یا حذف «ـشـ» میانی و پایانی می باشد. این خصوصیت را گارنیک آساطوریان برشمرده است و شهسواری دو مورد ذیل را از لکی و کردی در این زمینه درج می کند:

لکی: دُش

کردی (کورمانجی): دوهـ

از ریشه ی «دَوشَه» به معنی «دیروز»

لکی: گُش

کردی (کورمانجی): گوهـ

از ریشه ی «گَئُشهَ» به معنی «گوش»

شهسورای این دو واژه ی لکی را از مقاله ی آنونبی در باب لکی پیش کوهی برگرفته بود و طبق آن ها نتیجه می گیرد که در مورد قلب «ش» به «ه» یا حذف آن، لکی از کردی پیروی نمی کند.

امّا متاسفانه در این مورد هم جناب شهسواری در حقّ خویش اجحاف نموده و بدون شمول دیگر واریانت های لکی استنتاج کرده است. از دست قضا گونه ی اصلی هر دو واژه ی مزبور در لکی وجود دارد که «ـشـ» باستانی در آن حذف گردیده است:

لکی: دونه

سورانی: دونی/دوکه

کورمانجی: دوهـ

به معنی «دیروز»

لکی: گو (در عبارت «وهَ گو بین» به معنی «به گوش بودن»)

سورانی:گوِه

کورمانجی: گوهـ

به معنی «گوش»

همچنین واژه ی دیگری نیز در لکی وجود دارد که بلااستثناء در تمامی واریانت های لکی حضور داشته و حاکی از حذف «ـشـ» باستانی ایرانی در لکی است: «تینی» به معنی «تشنه»، از ریشه ی ایرانی باستانی «تَرشنَه» که می توان در جدول زیر مقایسه ی آوایی آن با دیگر گویش های زبان کردی و دیگر زبان های شمال و جنوب غربی ایرانی را مشاهده نمود (حذف «ش» باستانی هم در میان زبان های غرب ایران فقط و فقط در زبان کردی دیده شده است):

لکی: تینی

کردی جنوبی: تیَنی

کردی سورانی: تینوو

کردی کورمانجی: تینی

در مقابل حفظ «ش» در:

فارسی (محاوره ای): تشنه

تالشی: تشین

زازایی: تَیشان

هورامی: تَژنهَ (قلب «ش» به صامت نزدیکی چون «ژ»)

همانطور که از استدلالات علمی فوق بر می آید، لکی بدون شکّ گویشی از پیوستار زبان کردی محسوب شده که اصیل ترین ویژگی های منحصر به فرد کردی را به نمایش می گذارد. تنها وجه تمایز عمده ی لکی و دیگر گویش های کردی را می توان در عدم قلب «م» به «و» دانست، که البته این تحول بسیار متأخر بوده و از تحولات بنیادین زبان کردی محسوب نمی گردد. همچنین علاوه بر ویژگی های زبان شناختی مزبور که به لحاظ علمی تعلق لکی به پیوستار کردی را نشان می دهد، وجود واژگانی همچون «رَش» به معنی «سیاه» یا «زویر» به معنی «تغییر» در لکی حاکی از آن است که حتّی پس از صدها سال زندگی طوایف لک در مجاورت لرها و دیگر اقوامی که به گویش های جنوب غربی ایرانی تکلم می کنند، لکی به خوبی خواصّ و ویژگی های اصیل خویش را حفظ نموده و در برخی موارد حتّی اصیل ترین صورت های باستانی کردی را به نمایش می گذارد.

سخنی کوتاه در باب «موقعیت علمی زبان» و «هویت قومی»

همان طور که از استنتاجاتی که شرح آن ها در نوشتار حاضر رفت، مشهود است لکی به لحاظ علمی یکی از گویش های کردی می باشد. امّا باید به خاطر داشت که طبقه بندی علمی و موقعیت زبان شناختی یک زبان یا گویش به هیچ وجه دلیلی بر «تحمیل یک هویت قومی یا نژادی» به گویش وران آن نخواهد بود. بدین ترتیب آن دسته از لک های عزیز که احیاناً خود را «کُرد» نمی دانند و به هویت مستقل لکی قائل هستند، صدالبته به لحاظ قومی «لک» می باشند و هیچ مدرک و برهان علمی زبان شناختی هم نمی تواند هویتی که یک انسان برای خود قائل است را تغییر دهد. در عین حال صدالبته لک هایی هم هستند که خویشتن را کُرد می دانند و به هر روی هویت قومی مسئله ای «شخصی» می باشد و نمی توان آن را به صورت «علمی» بر فردی تحمیل نمود.

باری پر واضح است که در عین حال این که عده ای از افراد خویشتن را منسوب به هویت بدانند یا ندانند هم به هیچ وجه من الوجوه تاثیری در حقایق زبان شناختی و علمی زبان یا گویش آن ها نخواهد گذاشت. بدین ترتیب این که عدّه ای لکی صحبت کنند و خود را کُرد ندانند، هیچ تأثیری در استدلالات علمی که در این نوشتار، برای نمونه، ذکر شد نخواهد گذاشت، چرا که همانطور که گفته شد «متدولوژی علمی» کاری با نظر شخصی فرد یا افراد نداشته و صرفاً نتیجه گیری علمی استوار است.

خاموش نوربخش

کلام روز

يكرنگ بمان حتي ...

حتي اگر در دنيايي زندگي ميكني كه

مردمش براي پررنگي هزار رنگ ميشوند

تازه‌ها
شبکه‌های اجتماعی
تحلیلی آرشیو
لحظه به لحظه با تحولات اقلیم کوردستان

ریگا کوردستان سرویس سیاسی به گزارش ریگا کوردستان؛ یکی از مسئولان نیروهای حشد الشعبی عراق اعلام کرد: نجم الدین کریم استاندار برکنار شده کرکوک به اربیل فرار کرده است. کریم النوری گفت: با آغاز عملیات نیروهای فدرال عراق به طرف کرکوک ، نجم الدین کریم به همراه سه تن از محافظان خود به اربیل گریخته […]

«گل انار» ارژنگ

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی مرادی، خلیلی، افضلی و نظری کرمانشاهی بررسی کردند «گل انار» ارژنگ سحر رنجبر: می‌گویند شاعر دیکتاتور هم هست. اما فقط در شعر خودش این ویژگی را دارد. در واقع چنانچه فاقد این ویژگی باشد نمی‌تواند بر کلماتش تسلط یابد و کسی که کلماتش از او فرمان‌برداری نکنند شاعر نیست. شعر […]

شعبان­‌ها و گریز از کورد با گُرز!

ریگا کوردستان – سرویس سیاسی در تاریخ این مرزوبوم دو خط به‌موازات هم به عمل سیاسی منجر می‌گشتند، یکی از زبان و دست شعبان‌ها برآمده بود و دیگری در دایره فهم خواجگان بر قدرت گرد می‌شد. شعبان کیست؟ فرزند باد! هیاهو! و باد تخم‌های خویش را در هر مزبله­‌ای خواهد ریخت، پس شعبان در همه‌جا […]

مصاحبه آرشیو
یک پژوهشگر کرمانشاهی: منابع طبیعی موجود به سرعت درحال اتمام هستند/نیازمند بازنگری در فرهنگ کار هستیم

یک پژوهشگر کرمانشاهی:
منابع طبیعی موجود به سرعت درحال اتمام هستند/ نیازمند بازنگری در فرهنگ کار هستیم.

«گل انار» ارژنگ

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی مرادی، خلیلی، افضلی و نظری کرمانشاهی بررسی کردند «گل انار» ارژنگ سحر رنجبر: می‌گویند شاعر دیکتاتور هم هست. اما فقط در شعر خودش این ویژگی را دارد. در واقع چنانچه فاقد این ویژگی باشد نمی‌تواند بر کلماتش تسلط یابد و کسی که کلماتش از او فرمان‌برداری نکنند شاعر نیست. شعر […]

وقتی که محدودیت ها به تو می بازند

ریگا کوردستان – سرویس ورزشی (مصاحبه اختصاصی با صدیقه گراوند دختر ورزشکار کوهدشتی و نایب قهرمان کاراته آسیا) ‎سئوال: خودتان را کامل معرفی کنید؟ چند سالتان است، ورزش را از کجا شروع کردید؟ چه شد که سراغ ورزش رفتید؟ ‎جواب: من صدیقه گراوند هستم متولد ١٣۶٨، چون خیلی ورزش را دوست داشتم در سن ١۵ سالگی […]

مشاهیر و نخبگان/a> آرشیو
خبرنامه پیامکی

جهت عضویت در خبرنامه پیامکی ریگا کوردستان و دریافت آخرین خبرها فرم را تکمیل و ارسال فرمایید.