رسانه مستقل خبری کوردستان

www.rigakurdistan.ir

جمعه ۰۳ آذر ۱۳۹۶ | 24 Nov 2017
خانه » اخبار » گورستان تاریخی روستای فش و نماد شناسی سنگ قبر
گورستان تاریخی روستای فش و نماد شناسی سنگ قبر

از بدو هستی تا به امروز یکی از اساسی ترین تفکرات آدمی را مساله مرگ و جهان پس از آن تشکیل داده است . این بینش در تمامی جوامع ( و اندیشه های متعلق به آن ) دارای مجموعه ای از نمودها و جلوه های گوناگون است. از آیین ها ، مراسم و سرودها گرفته تا خلق آثاری همچون مجسمه ها ، نقاشی ها و آثار مصور .

تاریخ انتشار : ۳۰ مهر ۱۳۹۵

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی 

از بدو هستی تا به امروز یکی از اساسی ترین تفکرات آدمی را مساله مرگ و جهان پس از آن تشکیل داده است . این بینش در تمامی جوامع ( و اندیشه های متعلق به آن ) دارای مجموعه ای از نمودها و جلوه های گوناگون است. از آیین ها ، مراسم و سرودها گرفته تا خلق آثاری همچون مجسمه ها ، نقاشی ها و آثار مصور .

یکی از اجراء لاینفک این تفکر ( مرگ و جهان پس از آن ) . در کلیه جوامع از روزگاران کهن تا به امروز که همچون ابزاری اساسی برای نمود های عینی و معنوی آن به کار رفته ، مزار و سنگ های مزار است . سنگ از دیرباز همواره برای آدمی از جایگاه خاصی برخوردار بوده است، چه در قالب منزلگاه و جایگاه سکونت و چه به عنوان ابزار و وسیله کار و چه در قالب هویتی  مقدس و مذهبی.

آدمی در قبال مرگ و چرایی آن ، تبدیل هستی به نیستی ، اعتقاد به حضور ارواح و حیات پس از مرگ ، کنش های متفاوتی را که ریشه در اعتقادات و افکار خالقانش داشته از خود نشان داده است که بخش عظیمی از آنها به گور و سنگ مزار ارتباط پیدا می کند .

هنر و زندگی آمیخته اند و جدا از یکدیگر دروغی بیش نیستند . هر جا زندگی باشد یا نشانی از زندگی باشد نشانه های هنر را می توان یافت . بی سبب نیست که هزاراها سال پیش هنر با انسان در غارها می زیست . یا بر کاسه های گلی مردم کشور ما تجلی می یافت . این ویژگی هنر نشانه ی پیوستگی او با زندگی است .

مزار انسان پیش از آنکه گویای مرگ انسان باشد ، نشانه ی زندگی انسان است . زیرا که مرگ میوه زندگی ، بخشی از زندگی و کوچکتر از زندگی است . پس در شگفت نیستم اگر جلوه ی هنر را در نقش و نگاره های سنگ مزار هم دیدم و در تحسینش ناتوان ماندم .

این سنگ مزارها با نیروی هنر آفرین استادانی ساخته شده است که توانایی و کاردانی را به کمال رسانیده بودند . نقش و نگار این مزارها از مرز ناپختگی گذشته است ، آشکار است که هنر مندان سنگتراش در کار خود از نقش و نگارهای فرش نکته ها آموخته اند . با این تفاوت که بافنده ی قالی در کار بافتن آن نقش و نگارها سرو کارش با پشم یا ابریشم نرم و سبک است . ولی سنگتراش با مرمر سخت و سنگین می جنگد. او سرانجام سرکشی سنگ را به نیروی هنر پرداز ضربه ها رام می کند و نقش خیالش را در نقش سنگ جاودان می سازد .

 

موقعیت جغرافیایی فش :

۱۵

۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷

روستای «فش» از توابع بخش مرکزی شهرستان کنگاوردر استان کرمانشاه است . روستای «فش» از توابع بخش مرکزی شهرستان کنگاور استان کرمانشاه که در ۱۰ کیلومتری غرب شهر کنگاور و ۱۰۰ کیلومتری غرب کرمانشاه قرار گرفته است. این روستا از جنوب به کوه سه سنگه، از شمال شرقی و شرق به کوه کیتی و از شمال غربی به کوه سه تخت محدود شده است.

روستای فش از سطح دریا ۱۵۶۰ متر ارتفاع دارد و آب و هوای آن در بهار و تابستان معتدل و مطبوع و در زمستان سرد کوهستانی است. رودخانه سراب فش در غرب روستا جریان دارد. طج َ۵۶ °۴۷ ، عج َ۳۵ °۳۴ ، ارتفاع م ۱۵۶۰ متر . دشتی ، سردخشک ، در ۱۱ کیلومتری شمال کنگاور قرار دارد. (سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح،۱۳۷۴،ج۴۶،۴۷۶)

بررسی نقوش و علایم  سنگ  قبور قبرستان فش:

شناخت اعتقادات و باورهای دینی مردمی که هیچ گونه سند مکتوب یا روایتی تاریخی از آنان در دست نیست ، بسیار مشکل و گاه غیر ممکن می نماید. ولی با بررسی آثار به دست آمده از لایه ها و طبقاتی که باستان شناسان هویت آنان را معلوم می کنند، می توان با مقایسه  برداشت های سایر محققان و مورخان، به منویات درونی اقوامی که در هزاره های تاریک تاریخ فراموش شده اند، پی برد .( افشار فر ، ۱۳۸۹: ۱۰)

بر روی سنگ قبرهای مورد مطالعه در این مقاله علایم و نقوشی که در بیشتر سنگ ها دیده می شود  می توان به قیچی ، شیر ، مهر ، تسبیح ، شانه یک طرفه و دو طرفه ، عقاب، آتش دان ، گل و بته گلدان ، محراب، چراغ لاله ، کشتن شیر، با ضربه خنجر و…. در بیشتر سنگ ها که در نقطه نقطه ایران دیده شده .

در ابتدا ارتباط مردمان با استفاده از نوشتار ترسیمی بوده است. بعضی از علامت ها رفته رفته مفهوم عمیق تری پیدا کردند و به نماد تبدیل شدند.  نمادها فرآورده ی ذهن بشر هستند. نماد کلمه ای است که معنایی فراتر یا غیر از لفظ خود را القا می کند که نشانگر یک اندیشه ، شی ، مفهوم، چگونگی و جز اینها می‌تواند باشد و نشانه‌شناسی علمی است که به بررسی انواع نشانه‌ها، عوامل حاضر در فرایند تولید و مبادله و تعبیر آنها به کمک علوم زبانشناسی، فلسفه، جامعه شناسی، روانشناسی و زیبایی‌شناسی می پردازد.

غالب تصاویری که روی سنگ قبرها نقش بسته اند دارای معانی فلسفی خاصی می باشند.  بدون شک این تصاویر تحت تأثیر عقاید مذهبی ، روایات و باورها خلق شده اند که گاه شغل مدفونین را معرفی می نمایند.

در میان نقش های بی شمار و متنوع روی سنگ قبرها، تعدادی از نقوش به پیشه ها مربوط است و به نوعی شغل صاحب قبر را اعلام می کند.

گاه علاوه بر داشتن مفاهیم خاص این علائم جهت افراد بیسواد که بتوانند حداقل زن و مرد بودن صاحب قبر را تشخیص بدهند حک می شد.

نقوش سنگ مزارهای گورستان روستای فش :

نقش چراغ لاله :خاندان داغ‌دیده میت به‌دست سنگ‌تراش محل تصویر لاله‌اى بر گور او نقش مى‌کنند، تا در عالم خیال نور به قبر وى بتابانند و ظلمتى را که در اندرون خاک و تنگناى قبر، مرده را در برگرفته است از پرتو شمع فروزان درون لاله بزدایند و به این وسیله از خوف و وحشت قبر بکاهند.

۱۳

(عکس ۲)

نقش محراب: که اصلا طرحی متعلق به دوران «میترایسم» است، پس از اسلام، از سده چهارم هجری قمری به بعد بر سنگ مزارها حکاکی شد. محراب مکانی است که چه پیش از اسلام و چه پس از آن، دریچه ای رو به سوی خدا و حقیقت هستی تلقی می شده است.

۱۴

(عکس ۳)

نقش گل: از گذشته های دور در حجاری ها به گل اهمیت زیادی داده می شده است. شاید بتوان گفت علت حجاری این نقوش در ابتدا پر کردن فضاهای خالی مد نظر بوده است و اهمیت دادن به گل و گیاه و درخت فقط از جنبه زیباشناسی و بدون انگیزه مذهبی بوده است . اما بعدها که مذهب با زندگی مردم درآمیخت این هنر نیز براساس آن شکل گرفت

۱۱

(عکس ۴)

نقش گلدان : نقش گلدان برروی سنگ قبرها را می توان سمبل آرامگاه و جایگاه اصلی دانست و گل و بوته در آن را نقش درگذشتگانی دانست که به سوی الله رجعت کرده و در گلدان ابدی جای گرفته اند و زمزمه حیات مجدد را ترسیم می کند .

۱۲

(عکس ۵)

نقش قیچی : از لحاظ نمادین قیچی ، هم نماد زندگی است و هم مرگ.

۹

 

(عکس ۶)

نقش شانه : علامت آراستگی متوفی است. همچنین شانه یک طرفه نشانه مرد بودن و شانه دوطرفه علامت زن بودن میت است.

نظر دکتر الهه معروضی که در نماد شناسی مطالعاتی داشته اند دوک و قیچی و متر ( شانه های حک شده از نظر ایشان ابزاری مدرج شبیه مترند. ) در اساطیر یونان سه خواهر سرنوشت دوک، قیچی و متر به دست دارند. یعنی یکی از آنها نخ سرنوشت ما را می ریسد، دومی اندازه می گیرد و سوّمی می برد. این سه ابزار به وفور بر سنگ مزار خانم ها مشاهده می شود.

به گفته ایشان  برخی گوی و ابزار مدرّج را آینه و شانه تلقّی می کنند. این اشیاء بیش از همه با افسانۀ آفرینش ژاپنی در پیوند هستند. “ایزانامی” مادر اولیه پس از زایش ایزد آتش می سوزد و به جهان زیرین منتقل می شود. “ایزاناجی” پدر همگان به دنبال او می رود ولی با دیدن بدن رو به فساد ایزانامی وحشت می کند و می گریزد. ایزانامی که نمی خواهد همسرش از او بگریزد، شانه و آینۀ خود را پرت می کند. دندانه های شانه تبدیل به کوهها و آینه تبدیل به دریا (و یا بیشه) می شود.

۱۰

(عکس ۷)

نقش مهر و جانماز: علامت زهد و تقوى و حکاکی نقش مهر نشان دهنده آیین و مذهب شخص متوفی است.این نقش به صورت های گوناگون لوزی و مربع و مهرهای متفاوت حکاکی شده است. به نظر دکتر معروضی این نقش لچک ترنج است که ترنج نشانگر عدن و لچک های چهار سو انعکاس عدن در چهارگوشۀ جهان را می نمایاند.

۷

(عکس ۸)

نقش چاقو علاوه بر استفاده روزمره برای معیشت ، مفهوم مرگ هم می دهد. بریدن به معنی جدایی ، تقسیم و آزادی نیز از مفاهیم چاقو هستند. شمشیر نماد نیرو ، حفاظت ، اقتدار ، سلطنت ، رهبری ، عدالت ، دلیری ، قدرت ، هوشیاری و نابودی جسمانی است که البته در سنگ قبرهای گلمکان قیچی بیشتر مشاهده می شود.

۸

(عکس ۹)

نقش کشتن شیر، با ضربه خنجر، در درگاه های تچر نیز آمده است .شیر در باورها و اساطیر ملل جایگاه خاصی دارد و در هنر و فرهنگ بسیاری از ملت ها به عنوان سمبل آتش ، پارسایی ،پرتو خورشید ، پیروزی ، دلاوری، روح زندگی ، سلطنت،شجاعت،عقل ،غرور ،قدرت ، مراقبت ومواظبت شناخته شده است . ( پویان ،۱۳۸۹: ۹۸-۱۰۶)

۵ ۶

(عکس ۱۰)

 

 

نقوش انسانی : از جمله نقوشی که به کرات بر روی سنگ مزارها دیده میشود نقش آدمی است که یا سوار براسب و شمشیر به دست درخال شکار است حک شده است . این نقوش تماماً به صورت مذکر ترسیم شده اند.

۴

(عکس ۱۱)

آسیب شناسی :

سنگ قبرها که روزگاری به وفور در گورستان یافت می شدند، اما مدت زمانی است که در مقابله با مسائلی چون عوامل آسیب رسان بیرونی ، انحراف ویا خارج شدن از بستر زمین عوامل آسیب رسان انسانی چون سرقت ، دچار تخریب شده اند . در بدو امر تنها راه حل حفاظتی می تواند انتقال این آثار از مکان اصلی خود، گورستان تاریخی، و در نتیجه دوری از همه ی عوامل اسیب رسان باشد .

بنابراین حفاظت اثر به نحو مطلوب مستلزم حفاظت فضای پیرامونی است که اثر در آن قرار گرفته است . اما چالش های موجود برای دستیابی به چنین اهدافی، می تواند شامل چگونگی حفاظت این آثار سنگی در فضای باز، استقرار سنگ ها به گونه ای مطلوب در گورستان و چگونگی پی ریزی برنامه ی حفاظتی برای یک گورستان تاریخی باشد.

۴

(عکس۱۲)

 

حفظ گورستان های قدیمی به عنوان آثار فرهنگی و هنری باقی مانده از گذشتگان حائز اهمیت است. برروی این سنگ مزارها شاهد حک فرهنگ عامه مردم دوران های مختلف به صورت نمادین و سمبلیک می باشیم . اهمیت مطالعه سنگ مزارها علاوه بر جنبه های هنری ، به این دلیل است که بسیاری از آنها در حال نابودی و فرسودگی اند ، با مطالعه و ثبت و ضیط نقوش سنگ نبشته های این هنر را ماندگار کرده با وجود رو به نابودی از طریق عوامل طبیعی و انسانی .

در دوره اسلامی ، سنت تدفین مسلمانان به روش دفن جسد در خاک انجام می شده است . این روش به تدریج از حالت سادگی و بی پیرایگی دوره های آغازین دین اسلام خارج شده است و روی مزارها سنگ نبشته هایی مزین به نقوش و خطوط عربی یا فارسی قرار گرفت .

حجار چیره دست براساس جنسیت (مرد یا زن) و شغل و تبار و اشتهار (جنگجو ، مرد صاحب دیوان ، و…) حکایت حال درگذشته را با نگارگری بر روی سنگ مزار به خوبی برای ما به یادگار گذاشته و از این رهگذر ما می فهمیم که در این منطقه زندگی چگونه بوده است و مناسبت های اجتماعی چگونه بوده است.

با بررسی صورت گرفته برروی سنگ قبرهای ، قبرستان روستای فش می توان نتیجه گرفت که فرهنگ مردم این خطه از ایران مستقیماً برروی نقوش نقر شده تاثیر گذار بوده اند. برای نمونه می توان به نقش های همچون شمشیر ، تفنگ ، خنجر، و… اشاره کرد که با روحیات اخلاقی این مردمان دلیر وابستگی خاصی دارد.

 

مریم طاهرآبادی /کارشناس ارشد باستانشناسی

 

  1. پویان ، جواد، خلیلی ،مژگان ،۱۳۸۹، نشانه شناسی نقوش قبرستان دارالسلام شیراز ،کتاب ماه هنر، شماره ۱۴۴ .
  2. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران کرمانشاه ، جلد ۴۶ ، ۱۳۷۴، انتشارات سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح.تهران .
  3. افشار فر، ناصر،۱۳۸۹، بررسی باورهای دینی مردم تپه حصار دامغان براساس تدفین اموات ، رشد آموزش تاریخ ، دوره ی ۱۱ ، شماره ی ۴٫ تهران .

 

لطفا دیدگاه خود را در مورد این مطلب بیان کنید.
کلام روز

يكرنگ بمان حتي ...

حتي اگر در دنيايي زندگي ميكني كه

مردمش براي پررنگي هزار رنگ ميشوند

تازه‌ها
شبکه‌های اجتماعی
مصاحبه آرشیو
یک پژوهشگر کرمانشاهی: منابع طبیعی موجود به سرعت درحال اتمام هستند/نیازمند بازنگری در فرهنگ کار هستیم

یک پژوهشگر کرمانشاهی:
منابع طبیعی موجود به سرعت درحال اتمام هستند/ نیازمند بازنگری در فرهنگ کار هستیم.

«گل انار» ارژنگ

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی مرادی، خلیلی، افضلی و نظری کرمانشاهی بررسی کردند «گل انار» ارژنگ سحر رنجبر: می‌گویند شاعر دیکتاتور هم هست. اما فقط در شعر خودش این ویژگی را دارد. در واقع چنانچه فاقد این ویژگی باشد نمی‌تواند بر کلماتش تسلط یابد و کسی که کلماتش از او فرمان‌برداری نکنند شاعر نیست. شعر […]

وقتی که محدودیت ها به تو می بازند

ریگا کوردستان – سرویس ورزشی (مصاحبه اختصاصی با صدیقه گراوند دختر ورزشکار کوهدشتی و نایب قهرمان کاراته آسیا) ‎سئوال: خودتان را کامل معرفی کنید؟ چند سالتان است، ورزش را از کجا شروع کردید؟ چه شد که سراغ ورزش رفتید؟ ‎جواب: من صدیقه گراوند هستم متولد ١٣۶٨، چون خیلی ورزش را دوست داشتم در سن ١۵ سالگی […]

مشاهیر و نخبگان/a> آرشیو
خبرنامه پیامکی

جهت عضویت در خبرنامه پیامکی ریگا کوردستان و دریافت آخرین خبرها فرم را تکمیل و ارسال فرمایید.