رسانه مستقل خبری کوردستان

www.rigakurdistan.ir

جمعه ۰۳ آذر ۱۳۹۶ | 24 Nov 2017
خانه » تحلیلی » گنبد علویان شاهکار گچ بری سلجوقیان
گنبد علویان شاهکار گچ بری سلجوقیان

گنبد علويان يکي از شاهکارهاي معماري و گچ‌بري بعد ازاسلام و يکي از يادمان هاي متعلق به اواخر دوره سلجوقيان در قرن ششم هجري در همدان است.اين بنا توسط خاندان علويان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده بوده و در دوره‌هاي بعد با ايجاد سردابي در زير زمين به مقبره آن خاندان تبديل شده ‌است.

 

تاریخ انتشار : ۹ آبان ۱۳۹۵

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی

ریگا کوردستان بنای گنبد علویان در شهر همدان که تا چندی پیش در محدوده دبستانی کوچک در بافت قدیمی شهر مجالی برای شناساندن معماری منحصر به فرد خود نداشت اکنون پس از آزاد کردن بافت پیرامون و تجهیز محدوده آن در وضعیت مناسب تری قرار گرفته و به دلیل معماری وی‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ژه و تزیینات بسیار پیچیده گچی آن که از حدود ۹۰۰ سال پیش به جا مانده در خور معرفی است.

گنبد علویان باتوجه به این قدمت ۹۰۰ ساله و همچنین شگفتی و جذابیت های بسیار بالای معماری و گچ بری های زیبا یکی از جاذبه های گردشگری استان همدان برای گردشگران داخلی و خارجی محسوب می شود.

گنبد علویان با داشتن تمام ویژگی های بیان شده می تواند در عرصه معرفی به عنوان بهترین بنای شیوه رازی بیان شود و با تطبیق این گنبد با آنچه که ارائه شد در عرصه تحقیق بهترین نمونه راحترین ویژگی مختصر شده معماری اسلامی ایرانی است.

 

این اثر که یکی از شاهکارهای معماری و گچ‌بری بعد از اسلام در همدان است، طی شماره ۹۴ در تاریخ ۱۵ دی‌ ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

فردی به نام سیسل ادواردز در زمان رضا شاه پهلوی به دیدن بنای گنبد علویان می رود و از متولی آنجا سوال می پرسد که من بالاخره نتوانستم بفهمم چه کسی در این مقبره مدفون است شما می توانید در این باره ذهن مرا روشن کنید ؟

متولی چطور انتظار دارید که همدانیان راجع به به چنین مطلبی اطلاعاتی به شما بدهند چه به تنهایی چیزی که فکر می کنند خرید و فروش است وی مرد مقدسی بود که به دست مغولهای توله سگ شهید شد آنها با یک ضربه شمشیر سر وی را ازتن جدا کردند و وقتی این کار کردند ذریه امام ( که هنوز بر پا ایستاده بود ) خم شد سر خود را از زمین بلند کرد و آرام زیر بغل گذاشت و به راه افتاد مغولها ملعون چنان از دیدن این منظره ازخود بی خود شدند که اغلب آنها بیهوش برزمین افتادندوهنگامی که به هوش آمدند دین اسلام را پذیرفتند بلی نقشه های خداوند این طور عملی می شود »( ادواردز ـ ۱۳۶۸ـ ۱۰۳)

توصیف کلی بنا :

بنای گنبد علویان برنقشه مربع شکل ساخته شده و از نوع مقابر با نقشه چهار ضلعی گنبددارمی باشد. بنا در سالیان گذشته دارای گنبدی برفراز ساختمان بوده که با گذشت زمان بنا به دلایل مختلف طبیعی وغیره گنبد آن ریخت و از بین رفته است. در تعمیراتی که بعداً برروی بنا انجام گرفته، به جای گنبد اولیه و اصلی پیشگفته ،پوششی از چوب و شیروانی برروی کل بنا قرار داده اند که هم اکنون نیز باقی و موجود است.

dsc04334

بنای مورد بحث، ازدو طبقه تحتانی (سرداب) و فوقانی (گنبد خانه) تشکیل شده است. هر یک از اضلاع بیرونی بنا با طاق نماها و نغول هایی که هر یک دارای تزئینات آجرکاری با طرح های مختلف و متنوع می باشند، پوشیده شده است. مدخل وورودی بنادر ضلع شمالی بنا ودرارتفاع بالاتری از سطح زمینهای اطراف آن قرار گرفته است که بوسیله چندین پله سنگی می توان به داخل بنا وارد شد سردر وورودی این بنا، با تزئینات زیبای آجرکاری و گچبری در قالب طاق نماها و قابهای متداخل مستطیلی و قوسی مزین شده است.

 

دیواره ها و طاق نماهای داخلی بنا نیز با تزئینات فراوان گچبری با طرحهای متنوع اسلیمی و هندسی به گونه بسیار زیبا و پرکار تزئین شده است. در ضلع جنوبی داخل بنا، محراب قرار گرفته که از نمونه های نادر معماری اسلامی ایران به شمارمی رود که قسمتهای مختلف این محراب نیز با کتیبه های مختلف قرآنی و نقوش گیاهی وهندسی به مانند دیگه اضلاع داخلی بنا تزئین شده است.

علاوه بر تزئینات فوق، کتیبه های گچ بری متعدد قرآنی به خط ثلث برجسته و کوفی، در نمای داخلی بنا برسطوح دیواره های آن و کتیبه های به خط کوفی مشتمل برآیات قرآنی در طرفین مدخل و سردرورودی و بر بالای سرتاسر دیوارهای بیرونی بنا وجود دارد.

dsc04305

در زیر بنا سرداب صلیبی شکل قرار دارد که مدخل آن از وسط محراب و از طریق چهارده پله سنگی است. فضای سرداب با طاقهای گهواره ای پوشش یافته و در وسط سرداب، مرقدی سکو گونه پوشیده از کاشی های خشتی فیروزه ای رنگ وجوود دارد. با مرمت هایی که در سالهای دور و نزدیک در بنا انجام شده، وضعیت ظاهری بنا مطلوب و سالم می باشد. ارتفاع بنا، حدود ۵۰/۱۲ متر است.(شهیدی ،۱۳۸۸، ص ۸۲-۸۳)

درباره گچبری های بسیار زیبا  شیوه های گنبد علویان که در نهایت استادی و مهارت بکار رفته چنانکه ویلبر، درباره تزئینات گچ بری مدخل و ورودی بنای گنبد علویان می نویسد: « بطور کلی ، استعمال گچ در ساختن برجسته کاری بلند وکنده کاری یکی از فرآورده های مخصوص دوره سلجوقی است که در دره ایلخانی ادامه یافته است. بهترین نمونه افراط  پرکاری نقوش برجسته و کنده کاری گچ در گنبد علویان در همدان دیده می شود. طبیعی است که نقوش گل و بته برای برجسته کاری با گچ بسیار مناسب بود ولی طرح های هندسی کندکاری شده در نیم ستون ها و گچبری ها دیده می شود»

 

نقطه اوج نزئینات گچبری بنا در ضلع جنوبی  در محراب بنا مشاهده می شود که با ترکیب شیوه های مختلف گچبری از جمله شیوه های، برجسته، برهشته وزبره و همچنین با طرحها و نقوش محتلف هندسی، گیاهی یا اسلیمی، یکی از زیباترین و هنرمندانه ترین محراب های موجود در معماری اسلامی ایران را به وجود آورده است.

در توصیف محراب نوشته اند:« از نظر استادی و مهارت در اجرای طرحها و زیبایی در جزئیات نقش این گچبری از شاهکار های نوع خود محسوب می شود.می توان گفت که نقش گچبری این مقبره با عالی ترین نقشه قالی برابری می کند. حاشیه مزین خط کفی دور طاقی که محراب درآن قرار دارد نیز خالی از لطف و ظرافت نیست».

محراب به ارتفاع ۶ متر وعرض ۳۱۵ سانتی متر و عمق ۱۴۰ سانتی متر می باشد که همچون اکثر محرابهای محراب مستطیل شکل و دارای دو طاق نما برروی هم است که در پایه قوس هلالی شکل طاق نما ها چهار ستون های گلدانی شکل دارد. محراب دارای یک حاشیه کتیبه دار و یک پیشانی بلند است گچبری های محراب به شیوه برجسته و برهشته با مضوعات گیاهی و هندسی همراه با تزئینات آژده کاری می باشد.

dsc04323

کتیبه های محراب به دو خط کوفی و ثلث نوشته شده اند که جز و زیباترین کتیبه های گچبری هستند. حاشیه های دور تادور محراب، شامل آیات ۹-۱ سوره یاسین و به خط کوفی است که از قسمت پایین و زیرین سمت غرب محراب شروع می شود  در قسمت پایین سمت راست آن به اتمام می رسد. این کتیبه در زمینه گل و بته های اسلیمی به مرحله اجرادرآمده است.برحاشیه هلالی طاق نمای فوقانی به خط ثلث آیاتی ازآیه الکرسی تا (فی الارض) نوشته شده که دنباله این آیات با (یشفع عنده) روی حاشیه هلالی طاق نمای تحتانی نوشته شده است.

برروی ستون های محراب نقوش هندسی گچبری شده است روی اکثر موتیف های گچبری داخل طاق نماها و لچکی های محراب آزده کاری های هشت ضلعی و ستارهای سوزنی انجام شده که با آژده کاری های محراب مسجد ری، محراب مدرسه حیدریه قزوین ، محراب مسجد ملک کرمان و مسجد جامع ساوه و محراب امامزاده نور گرگان و مسجد پامنار قابل مقایسه است.

از جهت مرمت معماری در طی شناسایی این گنبد  توسط میراث فرهنگی به دفعات این گنبد مورد تعمیر قرار گرفته است و چهره این بنا با هر مرمت تغییر کرده و از تخریب آن جلوگیری شده اما متاسفانه در هر بازسازی قسمت باز سازی شده از قسمت قدیمی نه که تفکیک نشده بلکه با مرمت های ناشیانه زیان های غیر قابل جبرانی بر گنبد وارد شده است به عنوان مثال در مرمت های سال ۱۳۱۷ با وجو د اینکه قسمت های ویران شده بازسازی شده اما بافت قدیم از بافت جدید با معیارها ی مرمتی مشخص نشده است چنان که در نگاه اول آجر های مرمتی در طی گذر زمان با بافت قدیمی یکی شده وقابل تفکیک نیست مثلا آجر های به کار رفته در گنبد یا ساختمان بنا به هیچ وجه مشخص نیست که قدیمی است یا جدید .، از همه تاسف بارتر داخل بنا است که با مرمت ناقص نغول های آجری داخلی را به شکلی با زدودن ومحو کردن ساخت قدیمی بقعه اثرات جبران ناپذیری را بربافت قدیمی بقعه گذارده اند. که مسئولان مربوطه نسبت به این اقدامات می بایست هوشیارانه تر وآگاه ترعمل کنند تا زحماتشان با این اقدامات بی فایده و بی ثمر به نظر نیآید. واین گونه آثار را با به بهتر معرفی کردن ماندگار تر از پیش حفظ وصیانت کنند.

dsc04284

گزارش سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران از اقدامات میراث فرهنگی منطقه غرب در قبل از انقلاب نسبت به گنبد علویان شامل : سنگ فرش نمودن اطراف گنبد ، مرمت قسمت های فروریخته دیوارهای اطراف بقعه ، عایق کاری ، آجرفرش نمودن پای گنبد ، مرمت قسمت ورودی ، آجرفرش نمودن کف ، احیاء و باززنده سازی بام فرو ریخته، احیای سردابه  بوده است

که متاسفانه بعد از انقلاب اقدامات گنبد به صورت بروشور و یا کتابچه در دسترس افراد و دانشجویان قرار نگرفته است اما از شواهد و مرمتهای که انجام شده می توان به این ترتیب یاد کرد : ۱- تعیین حریم بقعه از طریق فضا سازی در اطرف گنبد ۲- کندن کف پوش آجری مرمتی سال های گذشته و کف پوش کردن اطراف گنبد به وسعت فروان تر بااستفاده از سنگ نما و موزائیک کاری ۳- ایجاد درختکاری و به وجود آوردن مکانی برای نگهبانی و حفاظت از گنبد علویان ۴- ایجاد فضایی امن و براوردن امنیت برای بازدید کنندگان ۵ـ احیای آجر نمای های ریخته و گچ کاری شده فروریخته ۶ـ جدا کردن حریم گنبد علویان از آن محوطه آموزشی که در گذشته موجب شده بود که نمای واقعی بنا دیده نشود، عایق کاری گنبد، کاه گل کردن و سفید کاری بخش های سیاه شده قسمت های داخلی و خارجی بنای گنبد علویان ؛و درکل می توان گفت در مرمت های اخیر بیشتر به فضاسازی بقعه وامن سازی و تقویت جاذبه های گردشگری این بقعه پرداخته شده است. وبه روشهایی که به باززنده سازی خود بنا و نوع معماری کمک به سزایی می کنند،توجه چندانی نشده است). فلامکی – ۱۳۷۴- ص۲۹(

با این تفاسیر می توان گفت گنبد علویان آرامگاهی است آجری که کمتر مورد توجه قرار گرفته وبا توجه به آجر های بی مانندش به دوره سلجوقیان برمی گردد و نیازمند نگاه عاشقانه کسانی است که او را عاشقانه دوست داشته باشند . و درحفظ آن تمام سعی و تلاش خود را از جان ودل ارائه کنند و بقعه مالک را آنگونه که بوده وهست معرفی کنند.

منابع

  1. ادواردز،سیسل؛ قالی ایران،ترجمه :مهین دوخت صبا،انتشارات فرهنگسرا،تهران ۱۳۸۶
  2. شهیدی همدانی،حسام الدین؛ بررسی و ارائه طرح مرمت تزئینات وابسته گنبد علویان همدان،۱۳۸۸
  3. فلامکی ـ محمد منصور ـ بازنده سازی و بنا های تاریخی و شهر های تاریخی ـ موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران ۱۳۸۰

 

مریم طاهرآبادی /کارشناس ارشد باستانشناسی /سرویس فرهنگی

 

 

 

لطفا دیدگاه خود را در مورد این مطلب بیان کنید.
کلام روز

يكرنگ بمان حتي ...

حتي اگر در دنيايي زندگي ميكني كه

مردمش براي پررنگي هزار رنگ ميشوند

تازه‌ها
شبکه‌های اجتماعی
مصاحبه آرشیو
یک پژوهشگر کرمانشاهی: منابع طبیعی موجود به سرعت درحال اتمام هستند/نیازمند بازنگری در فرهنگ کار هستیم

یک پژوهشگر کرمانشاهی:
منابع طبیعی موجود به سرعت درحال اتمام هستند/ نیازمند بازنگری در فرهنگ کار هستیم.

«گل انار» ارژنگ

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی مرادی، خلیلی، افضلی و نظری کرمانشاهی بررسی کردند «گل انار» ارژنگ سحر رنجبر: می‌گویند شاعر دیکتاتور هم هست. اما فقط در شعر خودش این ویژگی را دارد. در واقع چنانچه فاقد این ویژگی باشد نمی‌تواند بر کلماتش تسلط یابد و کسی که کلماتش از او فرمان‌برداری نکنند شاعر نیست. شعر […]

وقتی که محدودیت ها به تو می بازند

ریگا کوردستان – سرویس ورزشی (مصاحبه اختصاصی با صدیقه گراوند دختر ورزشکار کوهدشتی و نایب قهرمان کاراته آسیا) ‎سئوال: خودتان را کامل معرفی کنید؟ چند سالتان است، ورزش را از کجا شروع کردید؟ چه شد که سراغ ورزش رفتید؟ ‎جواب: من صدیقه گراوند هستم متولد ١٣۶٨، چون خیلی ورزش را دوست داشتم در سن ١۵ سالگی […]

مشاهیر و نخبگان/a> آرشیو
خبرنامه پیامکی

جهت عضویت در خبرنامه پیامکی ریگا کوردستان و دریافت آخرین خبرها فرم را تکمیل و ارسال فرمایید.