رسانه مستقل خبری کوردستان

www.rigakurdistan.ir

جمعه ۳۱ شهریور ۱۳۹۶ | 22 Sep 2017
خانه » اخبار » خاڵخاڵوو “کفش دوزک”
خاڵخاڵوو “کفش دوزک”

تاریخ انتشار : ۲۶ تیر ۱۳۹۶

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی

‌‍ خاڵخاڵوو “کفش دوزک”

ـ پژوهشی از
مصطفی بیگی “رودوس فەیلی”

شاعر و پژوهشگر ادبیات کودک کوردی

خاڵخاڵوو، نام حشرەای دوست داشتنی و بی‌آزار برای بچەهاست.
رنگ قرمز و فراوانی خالهای زیبای مشکی، بالهای سیاە و سر و دست و پای مشکی رنگ، ترکیب رنگ زیبایی ، و جذابیتی دوچندان، ایجاد کردە و باعث شدە کە در میان سبزەزار جلوەی زیباتری پیدا بکند.
بە دلیل وجود خالهای مشخص فراوان، این حشرە بە نام “خاڵخاڵوو”، بە معنای “خال خالی” معروف شدە است.
کفشدوزک عاشق فتح بلندیها و قلەهاست، چرا کە در این نقطه به او حس پرواز، دست می‌دهد.
از همین روی ، بچەها، خاڵخاڵوو را گرفتە، در کف دست می‌گذارند، دست خود را عمودی گرفته و همەی انگشتها، بجز انگشت اشارە را مچ می‌کنند.
آنگاە ، این چند بیت را می‌خوانند.
ابتدا با لحنی کودکانە، کفشدوزک را برای یکبار مورد خطاب می‌دهند و در حالتی ریتمیک و بە گویش کوردی فەیلی “پەهڵەیی ، پهلەوی، فهلەوی” ایلامی، می‌پرسند:

🐞خاڵخاڵوو! خاڵخاڵوو!
ها دە کوو ماڵِ خاڵوو؟!
معنی:
کفشدوزک! کفش دوزک!
کجا بار کردە، خانەی دایی؟!

سپس از زبان کفشدوزک، خودشان جواب میدهند، کە:
🐞 ماڵِ خاڵوو ، بار کردگە
🐞 ماڵِ خاڵوو ئاش کردگە

معنی:
خانەی دایی، بار کردە
خانە دایی آش “آش پشت پا” پختە

در طول طی مسیر پرواز از کف دست تا نوک انگشت و پرواز کفشدوزک، باید مرتبا بیت دوم خوانده شود.
تصور کودکانه بر این است که در این صورت کفشدوزک، به خانەی دایی اش میرود و از آش خوردە و برایشان آرزوی سلامتی و مبارکبادی میکند.

🐞امروزە، خواندن بیت و پراندن کفشدوزک، اغلب بە شاە بیت:
ماڵِ خاڵوو بار کردگە
ماڵ خاڵوو ئاش کردگە
محدود است.
شاید بە خاطر تکرار “مالِ خاڵوو” ، و مشابهت واژەگانی و همآوایی و ترکیب “ماڵِ خاڵوو” و ” خاڵخاڵوو”، نام این حشرەی محبوب بە “ماڵخاڵوو” ، با حذف کسرە از ” ماڵِ خالوو”؛ نیز فراگیر شدە است.
🐞

بازی کودکانەی فوق “زاڕوو وازی / زاڕوو وازەکی”، در میان ایلات کورد فەیلی شمالی “معروف بە ایلات کوردەکارە” معمول است و در ایل کورد “کوردەلی” جنوب استان نیز، این نوع بازی ـ سرگرمی وجود دارد.
تنها تفاوت آنها در نام کوردی کفشدوزک و شعر آن است.
در لهجەی ایل کورد بە “خاڵخاڵوو/ ماڵخاڵوو” ، “ماڵهاڵوو” می‌گویند.

🐞یادآور می‌شود کە “ح” در برخی گونەهای کوردی یا حذف میشود و یا بە “ک، هـ، ۊ، ۆ، ۊە . .. ” تبدیل می‌شود.
شعری کە در میان کودکان ایل کورد “کوردەلی”، خواندە می‌شود بە شرح زیر است:
🐞
تازی تازی
ماڵِ هاڵوو بار کردێیە
هەڵەکوو مەن ڤِ جا

🐞معنی:
تازی، تازی “یک تکرار احتمالا بی معنای کودکانە”
خانەی هاڵوو “دایی” کوچ کردە
و برای برافراشتن سیاەچادر ، “هەڵەکوت/ هەڵەکوو” را هم با خود بردەاند.
🐞توضیح:
هەڵەکوو، هەڵەکوت، نوعی چکش چوبی است کە برای موارد مختلفی بە کار می‌رود.
شاید “هەڵە” در این ترکیب از “هەڵپەڵە، هەڵەپەڵە” بە معنای عجلەای آمدە باشد و “کوت، کوو” نیز، از مصدر “کوتان/ کوبیدن”

🐞نکتە

٭نوسازی فولکلور

در میان طوایف ایل کورد “کوردەلی” کە در منطقەی اناران و پهلەی زرین آباد ساکنند، این تک بیت بە شکل زیر تغییر یافتە است:
ماڵِ هاڵوو بار کرد
چییە ڤەرِ عمارە
رێیێ نییە،
مەر ڤِ تێیارە

🐞معنی:

خانەی دایی بار کرد
رفت بە العمارە
از اینجا بە آنجا راە دسترسی وجود ندارە
مگر با طیارە

🐞نکته
در این شعر ، دو نکتەی فوق‌العادە وجود دارد
۱ـ۱ ـ استفادە موسیقی کلامی و وزن درونی و ریتم ؛ بە جای وزن عروضی، کە در شعر عامەی کوردی و حتی فارسی، تا آنجایی کە بندە اطلاع دارم، مسبوق به سابقه نیست
دقت نمایید:

ـ٭ـ ـ ــ ـ شش هجایی
٭٭٭٭٭ـ ٭ هفت هجایی
٭٭٭٭ ـ ٭٭ـ٭ هشت هجایی

یعنی شعر، در هر سطر به صورت پلکانی ، توسعه پیدا کرده
موضوع دیگر قالب نزدیک بە سەخشتی کرمانجی و یا نزدیک بە قالب وزن پهلەوانی یا بە قول متاخرین فهلویات “فیلیات، فەیلیات” کە اخوان ثالث آنرا، خسروانی ، منسوب بە دربار خسروان ساسانی می‌دانست، نامیدە است.
این شعر از سە سطر تشکیل شده که با قالبهای غالب شعر کوردی کودکانه “تک بیت ؛ یا همان بەیت، دوبیتی، توڕە یا مثنوی هجایی، متفاوت است و بجز در کوردی کرمانجی، البتە با رعایت وزن کامل هجایی، در میان سایر کوردها، کاربرد خود را از دست دادە است.

۲ـ ۱ـ کاربرد مفهومی

نکتەی حایز اهمیت در این شعر، تغییر قالب فولکلوریک آن و وارد کردن یک فضای اجتماعی و سیاسی در شعر است.

۲ـ۲ـ۱ـ اجتماعی

وارد کردن نام عمارە، حاکی از یک رخداد اجتماعی مهاجرت گستردەی کورد فەیلی از پهلە بە مرکز و جنوب عراق و شهر العمارە، برای تجارت و کارگری است.
کوردهای فەیلی عراقی و ایلامی مهاجر در این شهر، یک هستەی قوی تجاری را ، ایجاد کردند، کە بە همین دلیل در قالب اجرای پروژەهای تعریب “تغییر هویت و عربی سازی” و انفال “نسل کشی”، اخراج بیش از ۷۰۰ تاجر و … مورد ستم شدید واقع شدند.

۳ـ۲ـ۱ـ سیاسی

این شعر ، بە نوعی معنا و مفهومی سیاسی را نیز در خود مستتر دارد و آن بی اعتنایی به مرزهای سیاسی بین دو کشور ایران و عراق، از سوی کوردهای فەیلی دو سوی مرز است و دلبستگی آنها بە ملیت و قومیت واحد و مناسبات و مشترکات قومی فیمابین است تا قوانین و روابط بین‌المللی و بین دولتها.
در این شعر ، این حس به کودک القا می‌شود، که بدون داشتن گذرنامه و . . . به راحتی و همانند یک کفشدوزک، این حق را دارد که از ملک پدری “باوان، باوۆن” خود در پهلەی ایران، به خانه و ملک دایی‌اش “خاڵووان، هاڵوۆن” ، در عمارەی عراق برود.
العمارە، از خاستگاههای مهاجرتی اکراد فەیلی در عراق می‌باشد کە شاعر توانمند ایل کورد “کوردەلی”، مرحوم “هەواس کورد ماسپی” نیز مدتی از آبدانان و یا پهلەی دهلران و برای کارگری، بە آنجا رفتە است.

🐞 نتیجە:
با توجە بە مواردی کە گفتە شد، از هر دو جهت فرم و وزن و معنا، میتوان گفت کە اینگونە رویکردی در ارایەی خوانشی نوین و امروزین از شعر فولکلوریک، در ادبیات شفاهی کوردی، حداقل ادبیات کودک، مسبوق بە سابقە نیست و یا حداقل من سراغ ندارم.
این شعر را میتوان بە عنوان یک نقطەی عطف در تاریخ ادبیات کوردی، در تمامی کوردستانات، برشمرد.

🐞🐞اسامی دیگر کفشدوزک “خاڵخاڵوو”
در میان کوردهای فەیلی ایلام

🐞ماڵهاڵوو بارکەر

🐞خاڵو ماڵو
خاڵوو ماڵوو؛ ماڵ باوکت بار کرد

🐞خاڵی ماڵی
خاڵی ماڵی؛ ماڵ پێیا بار کرد

ترجمە: کفشدوزک! خانەی اون مرد، کوچ کرد

🐞تفال با کفشدوزک

در میان برخی از طوایف کورد، نوعی تفال نیز با کفشدوزک زدە می‌شود.
در میان آنها ، بە کفشدوزک جووجووماڵخاڵوو؛ جووجووخاڵخاڵوو ، نیز اطلاق می‌شود.

🐞رسم است کە بزرگان خانواده نیت خود را درِگوشی بە بچەای می‌گویند کە در دل از سوی آنها نیت بکند، و یا دختران دم بخت نیز، به نیت باز شدن بختشان، بە همراە همان کودکانی کە ذکر شد، دور یک یا چند بچەی دیگر، کە سمبل دلپاکی و معصومیتند، حلقە می‌زنند.
کودک و یا کودکان وسط حلقه، یک و یا تعدادی ماڵخاڵوو را گرفتە و شعر زیر را می‌خوانند
🐞
جووجووخاڵخاڵوو ؛
ئەڵپەڕ
شەڕ و شووڕ ، گشتێ لابەر
مزگانیێ خاس بوەر
بەخت پێچیا؛ واز بکەر

🐞معنی
کفشدوزک! بپر
شر و شور را با خودت بار بزن
مژدەگانی خوبی را با خودت ببر
بختهای فروخفتە را بیدار بکن
🐞
و نوک انگشت اشارە را بە سمت بالا می‌گیرند و مرتبا این شعر را می‌خوانند ، تا کفشدوزک و یا کفشدوزکها بە پرواز دربیایند و درصورتی کە روی هر کسی کە نیت کردە باشە، نشستند، نیت آن شخص و خانوادەاش و یا دختران دم‌بختشان باز میشود.
و بە بچەهایی کە کفشدوزک را پراندە و یا کفشدوزک رویشان نشستە ، مژدەگانی می دهند.
🐞 البته در این میان، همەی کسانی کە در این حلقە هستند، بە نوعی، تلاش و گاە جرزنی “دەینِ گەڕی، دەینِمەگەڕی” میکنند ، تا خود را در مسیر یکی از کفشدوزکها قرار بدهند و همین تلاشهای شیرین کودکانە، بە ملاحت این “بازی ـ آموزش” بچەگانە ، می‌افزایند.

🐞 این بازی ـ سرگرمی ، کە جنبەهای آموزشی نیز دارد، پیوستگی عمیق فرهنگ کوردی را با زیست بوم، حفظ محیط زیست، و … را با افزودن بار معنوی به کودکان، از همان بچەگی ، می‌نمایاند و در عین حال سادەگی و بی‌آلایشی ٱنها را بە نمایش می‌گذارد.

لطفا دیدگاه خود را در مورد این مطلب بیان کنید.
کلام روز

يكرنگ بمان حتي ...

حتي اگر در دنيايي زندگي ميكني كه

مردمش براي پررنگي هزار رنگ ميشوند

تازه‌ها
شبکه‌های اجتماعی
پربازدید‌ها
تحلیلی آرشیو
«گل انار» ارژنگ

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی مرادی، خلیلی، افضلی و نظری کرمانشاهی بررسی کردند «گل انار» ارژنگ سحر رنجبر: می‌گویند شاعر دیکتاتور هم هست. اما فقط در شعر خودش این ویژگی را دارد. در واقع چنانچه فاقد این ویژگی باشد نمی‌تواند بر کلماتش تسلط یابد و کسی که کلماتش از او فرمان‌برداری نکنند شاعر نیست. شعر […]

شعبان­‌ها و گریز از کورد با گُرز!

ریگا کوردستان – سرویس سیاسی در تاریخ این مرزوبوم دو خط به‌موازات هم به عمل سیاسی منجر می‌گشتند، یکی از زبان و دست شعبان‌ها برآمده بود و دیگری در دایره فهم خواجگان بر قدرت گرد می‌شد. شعبان کیست؟ فرزند باد! هیاهو! و باد تخم‌های خویش را در هر مزبله­‌ای خواهد ریخت، پس شعبان در همه‌جا […]

موفقیت هایی که همیشه فردی نیستند

ریگا کوردستان – سرویس اجتماعی اعلام نتایج رقابت هایی در سطح کلان کشور که بیشتر خانوادە ها با آن درگیر هستند همیشە و برای هر مخاطبی جذاب بوده و هست که البته برای عده ای نیز تأمل برانگیز می باشد. ماراتن سال ها حضور در سیستم آموزش و پرورش ایران کنکور نام دارد، سابقه این […]

مصاحبه آرشیو
یک پژوهشگر کرمانشاهی: منابع طبیعی موجود به سرعت درحال اتمام هستند/نیازمند بازنگری در فرهنگ کار هستیم

یک پژوهشگر کرمانشاهی:
منابع طبیعی موجود به سرعت درحال اتمام هستند/ نیازمند بازنگری در فرهنگ کار هستیم.

«گل انار» ارژنگ

ریگا کوردستان – سرویس فرهنگی مرادی، خلیلی، افضلی و نظری کرمانشاهی بررسی کردند «گل انار» ارژنگ سحر رنجبر: می‌گویند شاعر دیکتاتور هم هست. اما فقط در شعر خودش این ویژگی را دارد. در واقع چنانچه فاقد این ویژگی باشد نمی‌تواند بر کلماتش تسلط یابد و کسی که کلماتش از او فرمان‌برداری نکنند شاعر نیست. شعر […]

وقتی که محدودیت ها به تو می بازند

ریگا کوردستان – سرویس ورزشی (مصاحبه اختصاصی با صدیقه گراوند دختر ورزشکار کوهدشتی و نایب قهرمان کاراته آسیا) ‎سئوال: خودتان را کامل معرفی کنید؟ چند سالتان است، ورزش را از کجا شروع کردید؟ چه شد که سراغ ورزش رفتید؟ ‎جواب: من صدیقه گراوند هستم متولد ١٣۶٨، چون خیلی ورزش را دوست داشتم در سن ١۵ سالگی […]

مشاهیر و نخبگان/a> آرشیو
خبرنامه پیامکی

جهت عضویت در خبرنامه پیامکی ریگا کوردستان و دریافت آخرین خبرها فرم را تکمیل و ارسال فرمایید.